Paulina Hennig-Kloska

Szanowni Państwo! Panie Marszałku! Panie Posłanki i Panowie Posłowie! Jest późna pora, ale jest to naprawdę niezwykle ważna ustawa i niezwykle ważna dyskusja. Projekt, który dzisiaj mam państwu okazję i przyjemność przedstawić, przyjęty przez Radę Ministrów, nad którym dziś zaczynamy pracę w parlamencie, dotyczy osób najbardziej pokrzywdzonych w programie ˝Czyste powietrze˝. To projekt ustawy o pomocy beneficjentom - osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją programu ˝Czyste powietrze˝. Ten projekt, szanowni państwo, dotyczy konkretnych ludzi i konkretnych dramatów przeżywanych w konkretnych domach przez konkretne rodziny. Ten projekt dotyczy osób, które w dobrej wierze chciały wymienić źródło ciepła w swoim domu na bardziej ekologiczne, ocieplić dom, obniżyć rachunki za energię, lecz zamiast gruntownie przeprowadzonej inwestycji w swoim domu, otrzymały jedynie długi i często kradzież środków. I tak naprawdę dzisiaj mają podwójny problem do rozwiązania, bo z jednej strony nie mają ani zrealizowanej inwestycji, ani też pieniędzy, które należałoby zwrócić do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w związku właśnie z niezrealizowaniem inwestycji, na którą przeznaczona była dotacja. Aktualnie organy ścigania prowadzą ponad tysiąc postępowań dotyczących nieprawidłowości związanych z realizacją programu ˝Czyste powietrze˝. Te nieprawidłowości, które zostały zidentyfikowane, to wprowadzanie beneficjentów w błąd, posługiwanie się nierzetelnymi dokumentami, posługiwanie się dokumentami fałszowanymi, pobieranie zaliczek i niewykonywanie prac, zawyżanie kosztów, niewłaściwe i niepełne wykonywanie inwestycji. Dlaczego to było możliwe? To efekt błędnych decyzji moich poprzedników, którzy podjęli decyzje rozszczelniające program, a z drugiej strony nie zabezpieczyły interesu polskich rodzin. To m.in. decyzja podjęta 15 listopada 2022 r. uruchamiająca prefinansowanie bez odpowiednich zabezpieczeń dla polskich rodzin, gdzie zaliczki mogły być, i to jest start tej możliwości, wypłacane bezpośrednio na konta beneficjentów przed wykonaniem inwestycji w ramach prefinansowania tej inwestycji, a potem w najbardziej drastycznych przypadkach taki wykonawca, oszust znikał z pieniędzmi bez realizacji zadań. Druga decyzja, która doprowadziła, można powiedzieć, do ogromnego rozszczelnienia, zawyżenia kosztów, ale też zepsuła po prostu rynek tego typu robót i remontów, to decyzja, która zapadła 3 stycznia 2023 r., gdzie zniesiono limit kosztów jednostkowych dla wielu elementów termomodernizacji, takich jak ocieplanie ścian, wymiana stolarki okiennej czy drzwiowej. Szanowni Państwo! Tworzymy ustawę, bo otworzono drogę do oszukiwania ludzi o najniższych dochodach. Otwarto drogę do oszukiwania ludzi zgodnie, można powiedzieć. Może nie: zgodnie, ale w majestacie obowiązującego prawa stworzono luki, które doprowadziły do tego, że osoby objęte największym dofinansowaniem, prefinansowaniem, tj. rodziny najczęściej o najniższych dochodach, mogły po prostu zostać oszukane. Co umożliwia ustawa? Przede wszystkim wyciągamy rękę do tych wszystkich rodzin, którym dziś grozi eksmisja, bo obecne prawo w ogóle nie przewiduje możliwości wstrzymania egzekucji. W majestacie prawa wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej, które prowadzą dystrybucję środków finansowych w ramach programu ˝Czyste powietrze˝ i przyznają dotacje na wymianę źródeł ciepła, termomodernizację domu, nie mają możliwości nieegzekwowania zwrotu należności od beneficjentów programu, którzy nie wykonali konkretnych robót zawartych w umowie. Jednocześnie umowy są podpisane tylko z beneficjentami w postaci rodzin korzystających z programu i ani wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej, ani Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska nie mają możliwości ścigania oszustów, bo nie mają z nimi żadnej wiążącej podpisanej umowy. To ważne, bo jak powiedziałam, to jest program, z którego w największym zakresie korzystają rodziny o niższych dochodach, często nieposiadające doświadczenia w postępowaniach sądowych, nieposiadające dodatkowych środków na obsługę prawną, nie mówiąc o zwrocie środków. Ustawa wprowadza mechanizm ochrony takich beneficjentów na kilku poziomach. Po pierwsze, wprowadzamy możliwość tymczasowego wstrzymania dochodzenia należności i takie wstrzymanie dochodzenia należności od pokrzywdzonego beneficjenta będzie możliwe po złożeniu zawiadomienia do prokuratury. I to jest pierwszy krok, który każda rodzina pokrzywdzona już wykonała albo będzie musiała wykonać, by skorzystać z zapisów ustawy. Złożenie zawiadomienia do prokuratury. Po drugie, wprowadzamy możliwość zawieszenia spłaty należności. To zawieszenie spłaty należności będzie możliwe w momencie, kiedy prokuratura podejmie decyzję o wszczęciu postępowania i przejdziemy na drugi etap. Po trzecie, wyłączenie odpowiedzialności za sprawę należności i przejście tego obowiązku na sprawcę zdarzenia. To będzie możliwe po prawomocnym wyroku sądu. Jeżeli sąd orzeknie faktycznie winę wykonawcy, który podjął się realizacji zadania, wziął pieniądze i zniknął z nimi, nie realizując inwestycji, odpowiedzialność za spłatę tych pieniędzy będzie przechodzić z rodziny pokrzywdzonej na firmę wykonawczą, której na konto wypłacono środki. Będzie też możliwość, bo mamy takie przypadki, że do tego wyroku nie dojdzie, by rozterminować na raty spłatę takich zobowiązań, częściowo umorzyć, uwzględniając szczególnie trudną sytuację finansową rodziny. Ale to co najważniejsze, co musi tu wybrzmieć, wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej będą miały możliwość dochodzenia należności wraz z odsetkami od oszustów, kłamców, wyłudzaczy, nieuczciwych firm, które po prostu kradły pieniądze, narażając najuboższe rodziny w Polsce bądź rodziny o niższych dochodach na gigantyczne straty, bo taką rodzinę kradzież 50-60 tys. zł wpędza w trwałe długi, często to pozostaje poza możliwością portfela spłaty. Szanowni Państwo! Jaka jest skala tych nieprawidłowości? Jak państwo możecie przeczytać w uzasadnieniu ustawy, w dokumencie, który ocenia skutki regulacji, szacujemy, że takich rodzin, takich beneficjentów może być w Polsce 8 tys. Choć na ten moment prokuratura prowadzi ok. 1 tys. postępowań, a kwota nierozliczonych, a pobranych przez wykonawców zaliczek, pobranych i nierozliczonych w terminie, to 285 mln zł. Oczywiście należy odnieść to do całości programu, bo jeśli spojrzymy na cały program, to w całej historii programu wypłacono w ramach ˝Czystego powietrza˝ 22 mld zł. 22 mld zł dofinansowania od stycznia 2024 r. to wypłacone 14 mld zł. A więc też widać, że to nie jest prawda, że program w ostatnich latach za rządów koalicji 15 października zwolnił, bo przez te 2,5 roku wypłaciliśmy - a to w zasadzie są policzone środki wypłacone beneficjentom głównie za 2 lata - więcej niż przez cały wcześniejszy okres trwania tego programu. Ale widać, że ten problem to jest mała cząstka wielu inwestycji sumiennie zrealizowanych, że to nie jest duży udział inwestycji wykonanych w ramach programu, bo to jest 285 mln zł niespłaconych, nierozliczonych do dziś pobranych zaliczek przez wykonawców versus 22 mld zł programu. Ale musimy pamiętać, że za każdym takim problemem stoi pokrzywdzona rodzina, która jak powiedziałam, zwykle nie ma możliwości ani operacyjnych, ani finansowych, by uporać się z tym problemem, ale też nie jest sprawcą tego problemu. Nie jest głównym powodem, dla którego te pieniądze zniknęły, a inwestycja nie została wykonana albo została wykonana w sposób absolutnie marginalny, nierzetelny i niemożliwy do rozliczenia. Chciałam też powiedzieć, że ustawa obejmuje, co jest bardzo ważne, okres od 15 lipca 2022 r. - wtedy zostało wprowadzone prefinansowanie programu właśnie i od tego momentu było możliwe tego typu wyłudzanie pieniędzy - do 28 listopada 2024 r., kiedy obecne kierownictwo ministerstwa podjęło trudną, ale konieczną decyzję o zawieszeniu tego programu. Przebudowaliśmy go i wprowadziliśmy nowe zasady. Musieliśmy wyznaczyć ten okres, bo takie są wymogi legislacyjne obowiązywania programu, ale też trzeba tu podkreślić, że w nowej edycji programu na ten moment jest tak, że oczywiście jakieś problemy się zdarzają, ale nie zidentyfikowaliśmy przypadków, że wykonawca wziął pieniądze, zniknął i kompletnie nie zrealizował, nie przystąpił do wykonania inwestycji. Dzieje się tak głównie dlatego, że nowy model finansowania programu wprowadził bezpiecznik dla jego beneficjentów w postaci operatorów systemu, które to funkcje pełnią głównie gminy. Wiele gmin przystąpiło do programu w roli operatora i prowadzi beneficjentów przez ten program, monitorując realizowaną inwestycję i będąc dodatkowym czynnikiem bezpieczeństwa w odniesieniu beneficjentów tego programu. To jest ważne, bo faktycznie uruchomiona w marcu 2025 r. nowa edycja programu ˝Czyste powietrze˝ jest bezpieczna dla beneficjentów i dzięki temu ten program może być kontynuowany. Na ten moment wypłaciliśmy w ramach tej nowej edycji 913 mln zł. Oczywiście dużo więcej dotacji zostało przyznanych i jest w fazie realizacji. Realizacja programu w ostatnich miesiącach, po ostatniej zmianie i modyfikacji też przyspieszyła. Wierzę, że kolejne rodziny... I dziękuję wszystkim uczciwym wykonawcom, bo niestety te problemy w realizacji programu również im utrudniały życie. Czekali w kolejkach, kiedy musieliśmy wszcząć kontrolę, chroniąc beneficjentów, pomagając im w skutecznym rozliczeniu inwestycji, by nie musieli zwracać grantów, by mogli je rozliczyć i udokumentować na potrzeby np. Komisji Europejskiej, bo korzystamy przecież ze środków europejskich, poruszamy się w majestacie prawa europejskiego. Jednocześnie prowadzone jest postępowanie przez Prokuraturę Europejską i dlatego tak ważne jest, szanowni państwo, to, by każdy beneficjent miał pewność, że złożona dokumentacja jest prawidłowa. W tym zakresie wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej w ostatnich latach powołały specjalne zespoły kontrolne, które zajęły się kontrolą wątpliwych przypadków, wizytowały miejsca zdarzenia i wspierały beneficjentów w skutecznym rozliczeniu inwestycji, skutecznym i prawidłowym składaniu wniosków o płatność, wymagały od wykonawców rzetelnych dokumentów, cofały czasami wnioski do ponownego rozliczenia. Wszystko to po to, by na koniec dnia przeprowadzone inwestycje zostały skutecznie i prawidłowo rozliczone na poziomie nie tylko kraju, ale także Komisji Europejskiej, utrzymały tzw. certyfikację. Teraz jesteśmy na tym etapie. Dziękuję bardzo wszystkim tym, którzy do tej pory przyczynili się do powstania tej ustawy. Jak powiedziałam, jest to niezwykle wrażliwa ustawa. Może nie dotyczy milionów obywateli, tysięcy polskich rodzin, ale za każdym problemem kryje się pokrzywdzona osoba, która niejednokrotnie już taką sytuację przypłaciła zdrowiem. Dziś wyciągamy rękę do takich osób, tak by je wesprzeć w tym trudnym procesie. Wierzę, że w tym duchu, ponad podziałami politycznymi Sejm poprze ten projekt i przyjmie tę ustawę jednogłośnie. Dziękuję bardzo.