Bogdan Święczkowski

Dzień dobry. Witam państwa bardzo serdecznie. Szanowni Państwo! Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Prezentację informacji o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w 2024 r. należy rozpocząć od refleksji natury ogólnej, dotyczącej stanu polskiego sądownictwa konstytucyjnego oraz jego relacji z innymi organami władzy państwowej, w tym z Sejmem RP. Pełna informacja o istotnych problemach znajduje się w pisemnym opracowaniu, które jest dostępne dla każdego z państwa. Jak zapewne wszyscy państwo doskonale wiecie, rok 2024 był okresem intensywnych i nieznanych wcześniej działań podejmowanych przez władzę ustawodawczą i wykonawczą, które zostały wymierzone bezpośrednio w Trybunał Konstytucyjny. Działania wskazane wyżej nie doprowadziły jednak do zaprzestania działalności orzeczniczej trybunału, o czym najlepiej świadczą dane statystyczne za rok 2024, które chciałbym w tym miejscu zwięźle państwu przedstawić. Otóż w 2024 r. do trybunału wpłynęło łącznie 318 wniosków, pytań prawnych i skarg konstytucyjnych. Większą część z nich, bo aż 249, stanowiły właśnie skargi konstytucyjne. Jeżeli chodzi o liczbę orzeczeń wydanych w 2024 r., to należy odróżnić liczbę orzeczeń wydanych w postępowaniu wstępnym, któremu podlegają w szczególności skargi konstytucyjne, oraz w postępowaniu merytorycznym. Łącznie trybunał wydał 670 orzeczeń. Rozpoczynając od postępowania merytorycznego, bo ono jest zawsze najbardziej interesujące dla opinii publicznej - trybunał w 2024 r. wydał 118 orzeczeń kończących postępowanie: 25 wyroków oraz 93 postanowienia o umożnieniu postępowania. Niezależnie od tego w postępowaniu merytorycznym trybunał wydał ponad 60 innych postanowień, w tym m.in. dotyczących kosztów postępowania. W ramach wstępnej kontroli skarg konstytucyjnych i wniosków trybunał wydał z kolei 304 postanowienia w przedmiocie nadania dalszego biegu i wskutek związanych z tym zażaleń, tj. 90 postanowień o nadaniu dalszego biegu skardze lub wnioskowi, 161 postanowień o odmowie takiego nadania, 53 postanowienia rozstrzygające wniesione zażalenia. Niezależnie od tego zostało wydanych 441 zarządzeń w sprawie usunięcia braków formalnych oraz 188 innych postanowień. Wysoka Izbo! Chciałbym teraz przedstawić kilka wybranych orzeczeń trybunału. Dotyczą one wolności konstytucyjnych i praw człowieka oraz obywatela, których ochrona pozostaje najważniejszym zadaniem trybunału, a także orzeczeń związanych z funkcjonowaniem instytucji i systemu prawa w Polsce. W świetle polskiej konstytucji ustawodawca ma obowiązek przestrzegania zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Zasada ta wymaga m.in. zapewnienia ochrony prawom nabytym oraz interesom w toku. W wyroku z 4 czerwca 2024 r. o sygn. SK 140/20 trybunał orzekł, że ustawodawca naruszył ww. zasady konstytucyjne w sferze zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego. Niekonstytucyjną normę zawierał jeden z przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obniżający podstawę ustalania emerytury powszechnej w trakcie pobierania przez część ubezpieczonych jednego ze świadczeń o charakterze wcześniejszej emerytury. Naruszono tym samym konstytucyjne prawo zaufania do państwa i prawa ubezpieczonych, ponieważ nie spodziewali się oni, że wypłacanie wcześniejszych świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Problem ten dotyczył jednak tylko osób, które wystąpiły o świadczenia przedemerytalne przed 6 czerwca 2012 r., a zatem przed wejściem w życie ustawy zmieniającej. Wyrok ten, jak wszystkie inne, niestety nie został opublikowany. (Poseł Michał Woś: To hańba dla rządu Tuska.) Obowiązek publikacji orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego spoczywa na prezesie Rady Ministrów, któremu podlega Rządowe Centrum Legislacji, niemniej przypominam, że na gruncie konstytucji Sejm sprawuje funkcję kontrolną w stosunku do rządu. Wysoka Izbo! Konstytucyjna zasada ochrony zaufania obywateli do państwa dotyczy także przedsięwzięć gospodarczych i finansowych rozpoczętych na gruncie wcześniej obowiązujących przepisów, a nie zakończonych w sytuacji, gdy przepisy te uległy zmianie. W wyroku z dnia 21 listopada 2024 r. o sygn. P 11/24 trybunał orzekł, że zasadę ochrony interesów w toku naruszała jedna z regulacji ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wynikająca z przepisów ustawy nowelizującej z 15 czerwca 2018 r. Niekonstytucyjna regulacja pozbawiała możliwości uznania za koszt uzyskania przychodów odpisów amortyzacyjnych od wartości początkowej środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych nabytych nieodpłatnie w drodze darowizny, zwolnionej od podatku od spadków i darowizn, których amortyzację rozpoczęto i nie zakończono przed 1 stycznia 2018 r. Ustawodawca naruszył tym samym interesy w toku podatników, którzy rozpoczynając proces amortyzacji, nie mogli wiedzieć, że ustawodawca zmieni jego reguły. Nie można arbitralnie przerywać rozpoczątego procesu amortyzacji podatkowej, nie przewidując odpowiednich rozwiązań przejściowych, zwłaszcza że cechą charakterystyczną instytucji amortyzacji jest jej powtarzalność i wieloletność, a więc rozłożenie w czasie. Wysoka Izbo! Konstytucyjne prawo do sądu zalicza się do najważniejszych środków ochrony wolności praw konstytucyjnych. Jednym z elementów tego prawa jest sprawiedliwość proceduralna polegająca na dążeniu do osiągnięcia opartego na prawdzie, sprawiedliwego rozstrzygnięcia sądowego. W wyroku z 4 czerwca 2024 r. o sygn. SK 22/21 trybunał orzekł, że narusza ten standard konstytucyjny rozwiązanie zawarte w Kodeksie karnym, obligujące sąd do dożywotnego orzeczenia środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych. Konstytucja wymaga, aby działający w graniach ustawy sąd mógł swobodnie kształtować sankcję karną za konkretne przestępstwo czy też dostosowywać wymiar reakcji karnej do cech sprawcy, okoliczności czynu czy też do stopnia jego zawinienia. Wspomniany dożywotni zakaz dotyczył sytuacji popełnienia przestępstwa polegającego na prowadzeniu pojazdu mechanicznego przez kierowcę będącego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego lub w okresie obowiązywania zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych orzeczonego w związku ze skazaniem za przestępstwo, a działającego w warunkach recydywy jednego z kilku przestępstw określonych w Kodeksie karnym. Swoboda wymiaru tego środka karnego została przez ustawodawcę w bardzo znaczącym stopniu ograniczona, bowiem sąd mógł odstąpić od jego orzeczenia tylko w razie wystąpienia wyjątkowego wypadku, uzasadnionego szczególnymi okolicznościami. Poza orzeczeniami dotyczącymi konstytucyjnych wolności i praw człowieka i obywatela orzeczenia trybunału dotyczyły także innych dziedzin, w tym zasad działania organów państwa oraz katalogu źródeł prawa. Trybunał w swoich orzeczeniach stał na straży konstytucyjnej pozycji organów państwa. W wyroku z 16 października 2024 r. o sygn. K 2/24 orzekł, że konstytucyjną pozycję Krajowej Rady Sądownictwa naruszały niektóre przepisy Prawa o ustroju sądów powszechnych ograniczające rolę tego organu w procedurze zawieszania i odwoływania prezesów, wiceprezesów sądów powszechnych. To Krajowa Rada Sądownictwa jest organem konstytucyjnie legitymowanym do dokonywania oceny zamiaru odwołania prezesa, wiceprezesa sądu, ponieważ stoi ona na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Prezesi sądów zajmują się nie tylko administrowaniem sądami, ale także wykonywaniem ważnych funkcji jurysdykcyjnych, w tym także takich, które oddziałują na sferę niezawisłości sędziów. Kolejne orzeczenie. Konstytucja określa zamknięty katalog źródeł powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej. To jest szczególnie istotne, biorąc pod uwagę zamiary w chwili obecnej polskiego Sejmu. W wyroku z 28 maja 2024 r. o sygn. U 5/24 trybunał uznał, że niefigurującą w konstytucyjnym katalogu źródeł powszechnie obowiązującego prawa, zatem wydaną bez podstawy prawnej, była uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 6 marca 2024 r. w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego lat 2015-2023 w kontekście działalności Trybunału Konstytucyjnego. Przypomnę, że uchwały Sejmu nie są zaliczone do wspomnianego katalogu, a co za tym idzie, jeżeli mają charakter normatywny, mogą być wyłącznie aktami o charakterze wewnętrznym Sejmu. W niekonstytucyjnej uchwale Sejm zawarł normy prawne o charakterze powszechnie obowiązującym, w tym m.in. zakazał wykonywania wyroków Trybunału Konstytucyjnego, które na podstawie uchwały mogłyby zostać uznane za wydane z naruszeniem prawa. Zasada poprawnej legislacji, mająca podstawę w zasadzie demokratycznego państwa prawnego, nakłada na prawodawcę obowiązek zapewnienia dostatecznej określoności przepisów prawa. Wymóg dostatecznej określoności przepisów prawa dotyczy także przepisów uchwały, którą Sejm powołuje np. komisję śledczą do zbadania określonej sprawy. Określoność sprawy jest zatem przesłanką konstytucyjności działania komisji jako komisji śledczej. Trybunał wyroku z 10 września 2024 r. o sygnaturze U4\24 uznał, że wymogu dostatecznej określoności przepisów prawa nie dochowano przy ustalaniu zakresu działania komisji śledczej powołanej uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 17 stycznia 2024 r. w sprawie powołania Komisji Śledczej do zbadania legalności, prawidłowości oraz celowości czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych z wykorzystaniem m.in. oprogramowania Pegasus przez członków Rady Ministrów, służby specjalne, Policję, organy kontroli skarbowej oraz celno-skarbowej, organy powołane do ścigania przestępstw i prokuraturę w okresie od 16 listopada 2015 r. do 20 listopada 2023 r. (Poseł Michał Woś: Niech oddadzą 5 mln, co je zmarnowali na komisję śledczą.) Uchwałodawca zakres działania komisji określił z wykorzystaniem licznych nieprecyzyjnych, a często także wzajemnie wykluczających się wyrażeń, co mogło skutkować faktycznym rozszerzeniem zakresu działalności komisji śledczej w drodze subiektywnej i arbitralnej interpretacji przepisów tworzących komisję. Z tych samych powodów w wyroku z 6 listopada 2024 r. o sygnaturze U2/24 za niezgodny z konstytucją i zasadą poprawnej legislacji został uznany przepis ustalający zakres działania komisji śledczej powołanej uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej 7 grudnia 2023 r. w sprawie połowania Komisji Śledczej do zbawienia legalności, prawidłowości oraz celowości działań podjętych w celu przygotowania i przeprowadzenia wyborów prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w 2020 r. w formie głosowania korespondencyjnego. Określenie zakresu zainteresowania komisji przez oznaczenie jedynie roku 2020 nie dawało się racjonalnie wyjaśnić z punktu widzenia celu jej powołania i przedmiotu badania. Jednocześnie uchwała została sformułowana z użyciem niedookreślonych pojęć, otwartego katalogu zdarzeń i podmiotów przy rozległym obszarze działania komisji śledczej. Przytoczone orzeczenia jasno wskazują, jak istotną rolę ustrojową pełni Trybunał Konstytucyjny w zakresie stania na straży jakości prawa powstającego w tej Izbie. Stanowią one emanację poglądu wyrażonego m.in. w wyroku pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z 22 września 2006 r. wydanego w sprawie o sygnaturze U4/06, w którym trybunał jednoznacznie stwierdził, że: ˝To prawda, że Sejm może dużo, ale nie może wszystkiego. To bowiem, co może, musi mieścić się w granicach wyznaczonych konstytucją i ustawami˝. Na zakończenie pragnę jeszcze raz powrócić do kwestii działalności niektórych organów władzy państwowej podejmowanej w związku z działalnością trybunału. W kontekście obowiązków Sejmu jestem zmuszony zwrócić uwagę, że ma on obowiązek zapewnienia w ustawie budżetowej środków finansowych dających możliwość wykonania przez trybunał jego konstytucyjnie określonych zadań i kompetencji. Obowiązkowi temu Sejm uchybił w poprzednim roku budżetowym, co potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 6 maja 2025 r. o sygnaturze K2/25. Także tegoroczna ustawa budżetowa została zaskarżona do trybunału przez pana prezydenta oraz Krajową Radę Sądownictwa, m.in. z powodu drastycznego ograniczenia środków finansowych przyznanych trybunałowi na rok 2026. Pozostając przy temacie konstytucyjności obowiązków organów państwa, w tym wypadku obowiązków prezesa Rady Ministrów, ponownie zwracam uwagę, że przez niepublikowanie kolejnych wyroków trybunału w Dziennikach Urzędowych z 2024 r., 2025 r. i 2026 r. rażąco naruszył on obowiązki premiera. Wielokrotnie wypowiadałem się na ten temat, lecz w razie wątpliwości co do stanu prawnego odsyłam do jednego z podrozdziałów prezentowanej dzisiaj informacji rocznej Trybunału Konstytucyjnego za 2024 r., poświęconego w całości obowiązkowi niezłocznego publikowania orzeczeń trybunału. Pragnąc zwieńczyć moje wystąpienie pozytywnym akcentem, stanowczo zapewniam, że mimo wskazanych w dniu dzisiejszym działań organów władzy publicznej podejmowanych wobec Trybunału Konstytucyjnego od 13 grudnia 2023 r. mających, jak się wydaje, doprowadzić do ograniczenia funkcjonowania polskiego sądu konstytucyjnego, sędziowie trybunału nie ulegną presji i nadal będą rzetelnie wykonywać konstytucyjne oraz ustawowe obowiązki dla dobra Rzeczypospolitej. Dziękuję bardzo państwu za uwagę. Przebieg posiedzenia